Apakah maksud keputusan analisis air mani saya?

Analisis air mani mengukur isi padu air mani serta bilangan, pergerakan dan bentuk sperma. Keputusannya dibandingkan dengan nilai rujukan Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) 2021, tetapi nilai ini bukan garis pemisah yang tepat antara subur dan tidak subur. Satu keputusan yang tidak normal perlu diulang. Ramai lelaki yang bilangan spermanya rendah masih boleh menjadi bapa, secara semula jadi atau dengan IUI, IVF atau ICSI.

Halaman ini menerangkan maksud angka-angka tersebut dan apa yang biasanya berlaku seterusnya. Ia berdasarkan manual makmal WHO serta garis panduan ketidaksuburan lelaki terkini dari Eropah (EAU) dan Amerika (AUA/ASRM), yang disenaraikan di bahagian akhir.

Mengapa lelaki juga perlu diuji?

Menurut garis panduan AUA/ASRM dari Amerika, faktor lelaki memainkan peranan dalam kira-kira separuh daripada pasangan yang belum hamil selepas setahun mencuba. Garis panduan Eropah mengesyorkan supaya lelaki diperiksa dan menjalani analisis air mani, dan supaya kesuburan wanita, termasuk rizab telurnya, disemak pada masa yang sama, kerana keputusan salah seorang boleh mengubah rancangan rawatan bagi kedua-duanya. Jika anda tertanya-tanya bila perlu bermula, lihat bila perlu berjumpa pakar kesuburan.

Bagaimana cara memberi sampel?

Manual WHO meminta sampel diambil selepas 2 hingga 7 hari tanpa ejakulasi (tidak mengeluarkan air mani), melalui melancap ke dalam bekas yang bersih, sebaik-baiknya di bilik tertutup berhampiran makmal. Makmal sepatutnya memulakan analisis dalam masa 30 minit, dan selewat-lewatnya dalam masa 60 minit. Kumpulkan keseluruhan sampel, dan beritahu makmal jika ada sebahagian yang tertumpah. Demam akibat sakit baru-baru ini boleh merendahkan keputusan, jadi maklumkan kepada makmal jika anda baru mengalaminya.

Apakah nilai normal?

Manual WHO (edisi ke-6, 2021) menghimpunkan keputusan kira-kira 3,500 lelaki yang pasangannya hamil secara semula jadi dalam tempoh setahun. Angka di bawah ialah persentil kelima terendah (lower fifth percentile): hanya 5 daripada 100 orang bapa ini mempunyai keputusan yang lebih rendah daripada angka ini.

Apa yang diukur	Had rujukan bawah WHO 2021
Isi padu air mani (semen volume)	1.4 mL
Kepekatan sperma (sperm concentration)	16 juta per mL
Jumlah sperma (total sperm number)	39 juta setiap ejakulasi
Pergerakan keseluruhan (total motility: semua sperma yang bergerak)	42%
Pergerakan progresif (progressive motility: sperma yang berenang ke hadapan)	30%
Daya hidup (vitality: sperma yang hidup)	54%
Bentuk normal (morphology, normal forms)	4%

WHO menyatakan dengan jelas bahawa angka ini bukan had pemisah antara lelaki yang subur dengan lelaki yang tidak subur. Keputusan yang sedikit di bawah had tidak bermakna anda tidak boleh mendapat anak, dan keputusan yang melepasi semua had tidak menjamin anda boleh. Pakar anda akan menilai semua keputusan bersama-sama, di samping keputusan ujian pasangan anda.

Apakah maksud istilah dalam laporan saya?

• Oligozoospermia: bilangan sperma kurang daripada had rujukan.
• Asthenozoospermia: bilangan sperma yang bergerak kurang daripada had.
• Teratozoospermia: bilangan sperma yang berbentuk normal kurang daripada had. Walaupun pada lelaki yang subur, kebanyakan sperma kelihatan tidak normal di bawah mikroskop. Sebab itulah hadnya hanya 4%.
• Azoospermia: tiada sperma dilihat. Menurut WHO, istilah ini hanya patut digunakan apabila tiada sperma ditemui walaupun selepas sampel diputar dalam mesin emparan (centrifuged) dan diperiksa semula.

Keputusan saya tidak normal. Apa seterusnya?

Bilangan sperma sangat berbeza dari satu sampel ke sampel yang lain. Oleh itu, garis panduan Eropah mengesyorkan sekurang-kurangnya dua analisis air mani jika keputusan pertama tidak normal. Bagi lelaki yang keputusannya tidak normal, garis panduan itu juga mengesyorkan:

• sejarah perubatan, keluarga dan gaya hidup yang lengkap serta pemeriksaan fizikal, termasuk saiz testis;
• ujian darah hormon (testosteron, FSH dan LH), sekurang-kurangnya apabila bilangan sperma rendah atau sifar;
• ujian kromosom (kariotip) dan kaunseling genetik jika bilangan sperma di bawah 5 juta per mL atau tiada sperma langsung;
• ujian untuk bahagian kecil kromosom Y yang hilang (mikrodelesi Y, Y microdeletions) jika bilangan sperma 1 juta per mL atau kurang, dan mempertimbangkan ujian ini jika di bawah 5 juta.

Imbasan ultrabunyi skrotum mungkin turut dibuat. Jika anda mempunyai varikosel (urat yang membengkak dalam skrotum) yang boleh dirasa dengan tangan, air mani anda tidak normal dan tiada punca lain ditemui, garis panduan Eropah mengesyorkan varikosel itu dirawat apabila rizab telur isteri anda baik. Garis panduan itu tidak mengesyorkan rawatan varikosel apabila analisis air mani normal, atau bagi varikosel yang hanya kelihatan pada imbasan.

Garis panduan juga menasihatkan supaya lelaki yang keputusannya tidak normal diberi kaunseling tentang kesihatan am mereka, kerana kualiti air mani yang rendah boleh berkait dengan masalah kesihatan lain.

Bolehkah perubahan gaya hidup memperbaiki sperma saya?

Ia boleh membantu, dan garis panduan Eropah memberikan syor yang kuat untuk perkara ini: lelaki perlu diberitahu bahawa obesiti, kurang aktiviti fizikal, merokok dan pengambilan alkohol yang berlebihan menjejaskan kualiti sperma dan paras testosteron, dan perlu dibantu untuk mengubahnya. Dua perkara lagi daripada garis panduan:

• Jangan ambil testosteron atau steroid anabolik jika anda mahu anak sekarang atau tidak lama lagi. Kedua-dua garis panduan menasihatkan supaya testosteron tidak digunakan untuk merawat ketidaksuburan lelaki, kerana ia menghentikan penghasilan sperma oleh testis sendiri dan boleh menurunkan bilangan sperma hingga sifar. Lelaki yang pernah menggunakan steroid anabolik perlu berhenti; garis panduan Eropah mencadangkan menunggu 6 hingga 12 bulan sebelum rawatan hormon untuk memulakan semula penghasilan sperma dipertimbangkan.
• Suplemen dan antioksidan mempunyai manfaat yang diragui. Garis panduan Amerika menyatakan data yang ada tidak cukup baik untuk mengesyorkan mana-mana produk tertentu, dan garis panduan Eropah menasihatkan supaya ia tidak digunakan secara rutin.

Sperma mengambil masa beberapa bulan untuk terbentuk, jadi tunggu kira-kira tiga bulan selepas membuat sebarang perubahan sebelum mengulang ujian.

Perlukah saya menjalani ujian fragmentasi DNA sperma?

Ujian fragmentasi DNA sperma (sperm DNA fragmentation, SDF) mengukur berapa banyak sperma yang bahan genetiknya mengalami kerosakan atau putus. Ujian ini bukan sebahagian daripada analisis air mani rutin. Garis panduan berbeza pendapat tentang kegunaannya:

• Garis panduan Eropah (EAU 2025) mengesyorkan ujian SDF untuk pasangan yang mengalami keguguran berulang selepas hamil secara semula jadi, IVF atau ICSI yang gagal, atau ketidaksuburan yang tidak dapat dijelaskan puncanya.
• ESHRE lebih berhati-hati. Garis panduan keguguran berulangnya menyatakan ujian ini boleh dipertimbangkan untuk tujuan diagnosis, manakala syor ESHRE 2023 tentang kegagalan implantasi berulang selepas IVF tidak mengesyorkannya.

Tindakan yang perlu diambil jika keputusannya tinggi masih kurang pasti. Garis panduan Eropah menyatakan pembedahan varikosel boleh dipertimbangkan bagi sesetengah lelaki dengan SDF yang tinggi, dan menyifatkan penggunaan sperma yang diambil terus dari testis untuk ICSI sebagai eksperimen. Kemas kini garis panduan Amerika pada 2024 pula menyatakan sperma testis boleh dipertimbangkan untuk lelaki ini. Sebelum menjalani ujian ini, tanya pakar anda bagaimana keputusannya akan mengubah rancangan rawatan anda. Lihat juga keguguran berulang dan IVF yang gagal.

Bilakah IUI, IVF atau ICSI digunakan?

• IUI (inseminasi intrauterin) memasukkan sperma yang telah dicuci ke dalam rahim sekitar waktu ovulasi. Garis panduan Amerika mencatatkan bahawa IUI kurang berkesan apabila bilangan sperma yang bergerak selepas dicuci adalah rendah (bawah kira-kira 5 juta), dan IVF atau ICSI boleh dipertimbangkan dalam keadaan ini.
• IVF dengan ICSI menyuntik satu sperma terus ke dalam setiap telur. Menurut garis panduan Amerika, ICSI sebahagian besarnya mengatasi kesan bilangan sperma yang rendah, pergerakan yang lemah atau bentuk yang tidak normal, asalkan ada cukup sperma yang hidup.

Pilihan rawatan juga bergantung pada umur, rizab telur dan keadaan tiub fallopio isteri anda. Untuk perbandingan yang lebih lengkap, lihat IUI atau IVF?

Bagaimana jika tiada sperma langsung?

Langkah pertama ialah mengenal pasti puncanya. Dalam azoospermia obstruktif (obstructive azoospermia), testis menghasilkan sperma tetapi ada sekatan (contohnya selepas vasektomi atau jangkitan) yang menghalang sperma keluar. Dalam azoospermia bukan obstruktif (non-obstructive azoospermia), testis menghasilkan sedikit atau tiada sperma. Ujian hormon, pemeriksaan fizikal, imbasan dan ujian genetik biasanya dapat membezakan kedua-duanya.

• Sekatan: sperma biasanya boleh diambil dari epididimis atau testis menggunakan jarum (PESA, TESA) atau melalui prosedur pembedahan kecil (MESA, TESE), atau sekatan itu boleh dibaiki melalui pembedahan mikro, khususnya apabila rizab telur wanita itu baik.
• Penghasilan sperma rendah: kedua-dua garis panduan lebih memilih TESE mikrodiseksi (micro-TESE), iaitu pembedahan di bawah mikroskop untuk mencari bahagian testis yang masih menghasilkan sperma. Garis panduan Eropah menasihatkan supaya aspirasi jarum (TESA) tidak digunakan dalam keadaan ini.
• Keputusan genetik penting: apabila bahagian tertentu kromosom Y (AZFa dan AZFb) hilang sepenuhnya, pembedahan untuk mengambil sperma tidak disyorkan, kerana sperma tidak ditemui. Sebarang mikrodelesi Y akan diwarisi oleh anak lelaki yang dikandung melalui ICSI.

Sperma yang ditemui semasa pembedahan boleh digunakan segar atau dibekukan untuk ICSI. Lihat kesuburan lelaki untuk maklumat lanjut tentang prosedur ini.

Perkara yang perlu diketahui di Malaysia

• Sperma penderma tidak dibenarkan di Malaysia. Rawatan mesti menggunakan sperma suami sendiri, sebab itulah ujian, pengambilan sperma dan ICSI sangat penting di sini. Lihat apa yang dibenarkan oleh undang-undang Malaysia.
• Sperma boleh dibekukan, contohnya sebelum rawatan kanser, atau sebelum hari prosedur IVF jika memberi sampel pada hari itu mungkin sukar. Sperma beku hanya boleh digunakan dalam perkahwinan.
• Program BuAI LPPKN memberi subsidi untuk IUI sahaja, dan salah satu syaratnya ialah bilangan dan pergerakan sperma suami adalah normal.
• Pengeluaran KWSP daripada Akaun Sejahtera boleh digunakan untuk IUI, IVF dan ICSI. Lihat membayar rawatan kesuburan.
• Doktor keluarga anda, klinik kesihatan kerajaan atau klinik kesuburan boleh mengatur analisis air mani atau surat rujukan. Tanya sama ada makmal mengikut kaedah WHO 2021.

Sumber

• Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO), WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition, 2021: pengambilan sampel (seksyen 2.2) dan Jadual 8.3.
• European Association of Urology, EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, pocket edition 2025, bab Male infertility (edisi 2026 tidak mengubah bab ini); ringkasannya dalam Minhas et al., European Urology 2025.
• Schlegel et al., Diagnosis and treatment of infertility in men: AUA/ASRM guideline part II, Fertility and Sterility 2021; dipinda dalam Brannigan et al., Updates to Male Infertility: AUA/ASRM Guideline (2024), Journal of Urology 2024.
• ESHRE, Recurrent pregnancy loss: an update in 2022, Human Reproduction Open 2023, dan ESHRE good practice recommendations on recurrent implantation failure, Human Reproduction Open 2023.
• Majlis Perubatan Malaysia, Medically Assisted Reproduction, 2025, dan LPPKN, Program BuAI.

Halaman ini ialah maklumat umum, bukan diagnosis atau pengganti nasihat doktor anda sendiri.